艢wi臋ty Antoni

Przedstawienia 艣wi臋tego Antoniego Padewskiego w sztuce sakralnej

艢wi臋ty Antoni Padewski, Patron ko艣cio艂a oo. franciszkan贸w na G贸rze Przemys艂a w Poznaniu, ukazuje si臋 oczom wiernych i pielgrzym贸w w obrazie pt. 鈥濿izja 艣w. Antoniego鈥 autorstwa Adama Swacha, umieszczonym w centrum barokowego o艂tarza g艂贸wnego. Artysta po艣wi臋ci艂 艢wi臋temu tak偶e polichromi臋 na sklepieniu nawy g艂贸wnej, odwo艂uj膮c膮 si臋 do wydarze艅 z jego 偶ycia i dzia艂alno艣ci. Siedz膮c w 艂awach nawy g艂贸wnej przed prezbiterium, spogl膮daj膮c na te malowid艂a, przywo艂a膰 nale偶y w pami臋ci t臋 艣wi臋t膮 posta膰, jej 偶ywot, dokonania, znaczenie dla Ko艣cio艂a i obecno艣膰 w sztuce sakralnej.

艢wi臋ty Antoni Padewski nale偶y do najpopularniejszych 艣wi臋tych Ko艣cio艂a katolickiego. Uchodzi za jednego z 鈥瀗ajskuteczniejszych鈥 or臋downik贸w w Niebie. 聽Papie偶 Leon XIII s艂usznie nazwa艂 go 鈥炁歸i臋tym ca艂ego 艣wiata鈥. Otaczany jest bowiem powszechn膮 czci膮. Podobnie w Polsce cieszy si臋 szczeg贸lnymi wzgl臋dami i kultem. 艢wiadczy o tym wielo艣膰 sanktuari贸w i ko艣cio艂贸w (m.in. Warszawa, Lublin, 艁agiewniki ko艂o 艁odzi, Przeworsk, Radecznica, Go艂on贸g), kt贸re obra艂y go za swego patrona (ok. 250). Nie ma chyba w naszym kraju 艣wi膮tyni, w kt贸rej by zabrak艂o po艣wi臋conej mu kaplicy, o艂tarza czy cho膰by wizerunku. Najcz臋艣ciej spotka膰 mo偶na figur臋 艢wi臋tego z Dzieci膮tkiem Jezus na r臋kach, przy kt贸rej modl膮 si臋 wierni.

Do 艣wi臋tego Antoniego kieruj膮 oni swe pro艣by o pomoc zw艂aszcza w odnajdywaniu zaginionych ludzi i zagubionych lub skradzionych rzeczy. Szukaj膮 wstawiennictwa u swego patrona panny na wydaniu, narzeczeni i ma艂偶e艅stwa. Prosz膮 o szcz臋艣liwy zwi膮zek ma艂偶e艅ski, pomy艣lny por贸d lub uleczenie z niep艂odno艣ci. Modl膮 si臋 do niego rolnicy o dobre 偶niwa, podr贸偶ni o szcz臋艣liwy powr贸t, pisz膮cy korespondencj臋 by dotar艂a do w艂a艣ciwego adresata.

艢wi臋ty doczeka艂 si臋 nale偶nego miejsca w sztuce sakralnej, jego posta膰 inspirowa艂a wielu artyst贸w. Malowali go czo艂owi tw贸rcy europejscy tacy jak m.in. Giotto, El Greco, Murillo czy Tycjan.

Pochodzi艂 z Portugalii, urodzi艂 si臋 w Lizbonie w 1195 roku jako Ferdynand Bullonne. Rozpocz膮艂 sw膮 drog臋 zakonn膮 u kanonik贸w regularnych 艣wi臋tego Augustyna, do kt贸rych wst膮pi艂 w wieku oko艂o 15 lat. Zafascynowany duchowo艣ci膮 艣w. Franciszka z Asy偶u przeszed艂 do zakonu braci mniejszych przyjmuj膮c imi臋 Antoni. Pragn膮艂 po艣wi臋ci膰 si臋 misjom w Afryce, jednak zdrowie na to nie pozwoli艂o. Jako znakomity m贸wca prowadzi艂 dzia艂alno艣膰 kaznodziejsk膮 i duszpastersk膮 w P贸艂nocnych W艂oszech. Niezwykle elokwentny, obdarzony聽 silnym, czystym g艂osem zwany by艂 m艂otem na heretyk贸w. By艂 wyk艂adowc膮 filozofii na Uniwersytecie w Bolonii jako pierwszy profesor franciszka艅ski. Wyczerpany prac膮, ci臋偶ko zachorowa艂, zmar艂 w drodze do Padwy w wieku 36 lat, w 1231 roku. W Padwie zosta艂 pochowany, st膮d wzi膮艂 si臋 zapewne jego przydomek. Ju偶 w nast臋pnym roku (30 V 1232) papie偶 Grzegorz IX dokona艂 kanonizacji 艢wi臋tego. Jego proces kanonizacyjny by艂 najkr贸tszym w historii Ko艣cio艂a katolickiego. W 1946 roku papie偶 Pius XII og艂osi艂 go聽 doktorem Ko艣cio艂a.

Jego kult rozwin膮艂 si臋 szybko i przekroczy艂 granice W艂och. Ku jego czci powsta艂o wiele bractw i kilka zakon贸w. Za swego patrona uznali 艣w. Antoniego franciszkanie i siostry Antoninki, a tak偶e mieszka艅cy Lizbony, z kt贸rej si臋 wywodzi艂 oraz Padwy, dla kt贸rej wiele zdzia艂a艂 i w niej spocz膮艂. Ponadto wa偶nymi o艣rodkami jego kultu sta艂y si臋: Rzym, Siena i Tuluza. 艢wi臋ty patronuje po艂o偶nym, a tak偶e g贸rnikom, podr贸偶nym (sam bowiem wi臋kszo艣膰 偶ycia sp臋dzi艂 w podr贸偶y) i ubogim oraz sierotom (wspiera艂 ludzi pokrzywdzonych, zabiega艂 o godne ich 偶ycie), uznano go za patrona troski o cz艂owieka.

We Francji w 1890 roku z inicjatywy Ludwiki Bouffier z Tuluzie zapocz膮tkowano dzie艂o zwane 鈥濩hlebem 艣wi臋tego Antoniego鈥 b臋d膮ce ja艂mu偶n膮 dla ubogich. Od tego czasu do skarbonki wierni wrzucaj膮 ofiary wraz z karteczkami zawieraj膮cymi pro艣by lub podzi臋kowania. Czynione jest to zw艂aszcza w g艂贸wnym o艣rodku kultu 艢wi臋tego 鈥 u jego 聽grobu w Bazylice Il Santo w Padwie gdzie w kaplicy jego grobu ogl膮da膰 mo偶na dziewi臋膰 tablic ukazuj膮cych sceny z jego 偶ycia wykonanych w latach 1505-1577 stanowi膮cych najwa偶niejszy cykl rze藕by reliefowej w XVI-wiecznych W艂oszech.

W liturgii ko艣cio艂a obchody ku czci 艣wi臋tego Antoniego przypadaj膮 na dzie艅 jego 艣mierci 鈥 13 czerwca i maj膮 rang臋 wspomnienia obowi膮zkowego. Wiele parafii obchodzi w贸wczas odpust.

W sztuce chrze艣cija艅skiej 艣wi臋ci ukazywani byli z tak zwanymi atrybutami, okre艣lanymi jako przedmioty o charakterze symbolicznym, znaki rozpoznawcze pozwalaj膮ce na identyfikacj臋 postaci 艣wi臋tej, nawi膮zuj膮ce do jej 偶ycia i dzia艂alno艣ci lub m臋cze艅skiej 艣mierci. Cz臋艣膰 atrybut贸w mo偶na by okre艣li膰 mianem wsp贸lnych bowiem przys艂uguj膮 wielu 艣wi臋tym i b艂ogos艂awionym (np. m臋czennik贸w ukazywano z palm膮 i koron膮 u st贸p; 艣w. kap艂an贸w聽 w szatach liturgicznych itd.).

Ikonografia chrze艣cija艅ska ukazuje 艣wi臋tego Antoniego w habicie franciszka艅skim symbolizuj膮cym ub贸stwo, pokor臋 i pokut臋. Do jego charakterystycznych atrybut贸w nale偶膮: ksi臋ga jako symbol Biblii, a tak偶e nauki przypomina, 偶e 艢wi臋ty posiada艂 g艂臋bok膮 wiedz臋 i by艂 wyk艂adowc膮 akademickim. 聽Podobno zna艂 na pami臋膰 ca艂y tekst Pisma 艢wi臋tego. Kolejnymi atrybutami s膮 lilia oznaczaj膮ca niewinno艣膰, a tak偶e serce gorej膮ce lub p艂omie艅 na d艂oni 鈥 symbol gorliwo艣ci. 艢wi臋temu towarzysz膮 ponadto zwi膮zane z cudownymi wydarzeniami: osio艂 czy ryba, a tak偶e chleb symbolizuj膮cy wspomniane wy偶ej dzie艂o dla ubogich i fakt, 偶e 艢wi臋ty w ka偶dym swoim kazaniu wzywa艂 do dzielenia si臋 chlebem z potrzebuj膮cymi.

Ju偶 za 偶ycia zas艂yn膮艂 cudami, posiada艂 dar uzdrawiania, wskrzeszania zmar艂ych, prorokowania, czytania w ludzkich sumieniach, a ponadto przebywania jednocze艣nie w dw贸ch miejscach (bilokacji). Cuda, kt贸rych dokonywa艂 i nadzwyczajne wydarzenia z nim zwi膮zane znalaz艂y wyraz w malarstwie europejskim w tym tak偶e i polskim. Cz臋sto spotykanym przedstawieniem jest scena wizji z Dzieci膮tkiem Jezus. Wydarzenie to mia艂o miejsce w pewnym w艂oskim zamku. Jego w艂a艣ciciel zapragn膮艂 zobaczy膰 jak modli si臋 艢wi臋ty. W tym celu w nocy pr贸bowa艂 go podejrze膰. Przez dziurk臋 od klucza ujrza艂 roz艣wietlon膮 komnat臋, a w niej stoj膮cego 艢wi臋tego z Ewangeli膮 w d艂oniach, na kt贸rej siedzia艂o Dzieci膮tko Jezus. T膮 scen臋 mo偶na ogl膮da膰 m.in. w pozna艅skim Sanktuarium Matki Boskiej w Cudy Wielmo偶nej, w Sanktuarium 艢wi臋tego Antoniego w miejscowo艣ci Niewodnica Ko艣cielna czy w ko艣ciele klasztoru bernardyn贸w w Przeworsku. 艢wi臋ty Antoni jest pokazany z Dzieci膮tkiem Jezus jako Zbawicielem 艢wiata. Chrystus trzyma praw膮 r膮czk臋 w ge艣cie b艂ogos艂awie艅stwa. Na obrazie widnieje lilia i ksi臋ga.

Innym wa偶nym przedstawieniem jest scena Cudu Eucharystycznego z udzia艂em os艂a.

艢wi臋ty toczy艂 polemik臋 z heretykiem na temat obecno艣ci Jezusa Chrystusa w Naj艣wi臋tszym Sakramencie. Heretyk, zaproponowa艂 rozwi膮zanie sporu na drodze eksperymentu z udzia艂em swego os艂a. Zwierz臋 mia艂o by膰 zamkni臋te i pozbawione jedzenia przez trzy dni. Po tym czasie postanowiono sprawdzi膰 jak zachowa si臋 widz膮c Naj艣wi臋tszy Sakrament w d艂oniach 艢w. Antoniego. Czy b臋d膮c wyg艂odnia艂ym rzuci si臋 na postawiony kosz z jedzeniem czy najpierw odda ho艂d swemu Bogu. Jak si臋 okaza艂o osio艂 pomin膮艂 postawione przed nim po偶ywienie i ukl臋kn膮艂 przed Hosti膮. To niew膮tpliwie przekona艂o heretyka do wiary katolickiej i spowodowa艂o jego nawr贸cenie. T膮 scen臋 zobaczy膰 mo偶na w samym tylko Poznaniu a偶 w trzech 艣wi膮tyniach: oo. Franciszkan贸w w Sanktuarium MB w Cudy Wielmo偶nej, w ko艣ciele Naj艣wi臋tszej Krwi Chrystusa na ul. 呕ydowskiej (w obydw贸ch przypadkach autorstwo wspomnianego Adama Swacha) oraz w katedrze pozna艅skiej w o艂tarzu kaplicy 艣w. Cecylii (p艂askorze藕ba). Wszystkie wymienione dzie艂a pochodz膮 z wieku XVII, kiedy kult 艣wi臋tych (w tym 艣w. Antoniego) za spraw膮 kontrreformacji uleg艂 wyra藕nemu o偶ywieniu. W ka偶dym przypadku w przedstawieniach wyst臋puje 艣w. Antoni z Naj艣wi臋tszym Sakramentem, przed kt贸rym kl臋czy osio艂, a za nimi zaskoczeni zdarzeniem obserwatorzy prze偶ywaj膮cy moment nawr贸cenia.

艢wi臋ty pojawia si臋 w sztuce tak偶e z ryb膮 w r臋ce bowiem wed艂ug legendy wyg艂osi艂 kazanie do ryb. Pewnego dnia nad rzek膮 mia艂 g艂osi膰 kazanie do rybak贸w, lecz gdy oni nie chcieli go s艂ucha膰 wszed艂 do wody i zawo艂a艂: 鈥濺yby s艂odkowodne i morskie, wy stworzenia Bo偶e, s艂uchajcie. Przyjd藕cie s艂ucha膰 s艂owa Bo偶ego, gdy偶 heretycy nim gardz膮鈥. Ryby zareagowa艂y na jego g艂os. Wychyli艂y g艂owy z wody i 艢wi臋ty Kaznodzieja 聽kontynuowa艂 do nich sw膮 mow臋.

Przedstawione przyk艂ady to tylko niekt贸re, najbardziej znane i szczeg贸lnie kojarzone ze 艣wi臋tym Antonim zach臋caj膮ce do dalszych poszukiwa艅 dla tych, kt贸rym jest szczeg贸lnie bliski鈥

Przebywaj膮c we wn臋trzach zabytkowych 艣wi膮ty艅 warto uwa偶niej przyjrze膰 si臋 wyst臋puj膮cym w nich przedstawieniom 艣wi臋tych i ich atrybutom, nie tylko pomocnym w identyfikacji postaci, u艂atwiaj膮cym ich bli偶sze poznanie ale tak偶e symbolizuj膮cym g艂臋bi臋 ich wiary i dzia艂alno艣ci, stanowi膮c膮 dla nas wsp贸艂czesnych wz贸r do na艣ladowania.

dr Izabela Wyszowska